Legitymacje chóru „Paderewski” z Pszowa, dyplom Gwiazdy Górnośląskiej, listy pisane z obozu w Dachau, zdjęcie domu zbombardowanego w czasie wojny w Olzie i relacje mieszkańców Rogowa o powojennym życiu. Ponad 200 rodzinnych pamiątek mieszkańców subregionu zachodniego można dziś obejrzeć bezpłatnie w internecie. To efekt projektu „Ślązaków Portret Wielokrotny – Archiwum Społeczne Subregionu Zachodniego”, zrealizowanego przez katowicką Fundację Ius et Civis.
Od czerwca do połowy października 2026 roku Fundacja prowadziła spotkania z mieszkańcami czterech miejscowości: Pszowa, Czerwionki-Leszczyn, Olzy i Rogowa. W każdej z nich stała grupa uczestników, głównie seniorów, przeszła cykl czterech spotkań. Dwa wykłady przybliżały dzieje miejscowości oraz śląską tożsamość, gwarę i tradycje. Dwa warsztaty były już pracą nad własną historią: uczestnicy przynosili rodzinne fotografie i dokumenty, wspólnie je opisywali i skanowali, a także nagrywali wspomnienia świadków historii.
W domowych albumach i szufladach leżą historie, Których nie powstydziłoby się niejedno archiwum państwowe. Wystarczyło zaprosić ludzi do wspólnego stolika, a pamiątki zaczęły opowiadać historie całych rodzin i miejscowości.” – mówi Maciej Malik, prezes zarządu Fundacji Ius et Civis.
Od Gwiazdy Górnośląskiej po piekarnię w Rogowie
Efekt przerósł oczekiwania organizatorów. Zakładano opracowanie 130 obiektów, a do archiwum trafiły 202 dokumenty, w tym 13 nagrań historii mówionej. Wśród nich są materiały z przełomu XIX i XX wieku: rachunek wystawiony w 1907 roku przez dominium Pszów, umowa gminy Pszowskie Doły z kopalnią „Anna” o darmowej wodzie dla mieszkańców, legitymacje członków chórów śpiewaczych i dokumenty powstańców śląskich.
Nie brakuje fotografii, które pokazują codzienność dawnych pokoleń: wesela, pierwsze komunie, klasy szkolne, żniwa w czasie wojny, gdy mężczyźni byli na froncie, czy budowę drogi w okolicach Olzy w okresie międzywojennym. W nagraniach mieszkańcy opowiadają m.in. o historii piekarni Szymiczków w Rogowie, o ukrytej przez dziesięciolecia wojennej historii wujka z Gaszowic i o ustnej legendzie kościoła w Pstrążnej.
Gdzie obejrzeć zbiory
Oryginały pozostały w rękach właścicieli, a cyfrowe kopie wraz z opisami trafiły do Otwartego Systemu Archiwizacji prowadzonego przez Centrum Archiwistyki Społecznej. Zbiory można przeglądać bezpłatnie na portalu zbioryspoleczne.pl, w archiwum Fundacji Ius et Civis: zbioryspoleczne.pl/archiwa/PL_1261. Każda z czterech miejscowości ma tam własny zbiór, z podziałem na fotografie, dokumenty i nagrania.
Projekt zwieńczyło otwarte spotkanie 12 października w Bibliotece Publicznej w Pszowie, z wystawą plansz prezentujących najciekawsze zbiory. Większość plansz trafiła następnie do uczestników, którzy będą je pokazywać w swoich społecznościach.
Fundacja dziękuje partnerom projektu: Ośrodkowi Pomocy Społecznej w Czerwionce-Leszczynach, Ośrodkowi Pomocy Społecznej w Gorzycach i Bibliotece Publicznej w Pszowie, a przede wszystkim mieszkańcom, którzy zgodzili się podzielić rodzinnymi pamiątkami. Archiwum będzie rozwijane. Osoby, które chciałyby przekazać swoje materiały do opracowania, mogą kontaktować się z Fundacją: kontakt@iusetcivis.pl.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Dziedzictwo społeczne” prowadzonego przez Centrum Archiwistyki Społecznej.
